Het is ongelooflijk ingewikkeld: bouwen midden in Amsterdam. De vrije producenten Joop en Janine van den Ende deden het, gaven niet op, waren binnen de vastgesteld termijn klaar en wisten bijna binnen het budget te blijven. Weerstand, wantrouwen en politiek gekrakeel ten spijt. Na acht jaar kon de toenmalige koningin Beatrix de nieuwbouw van DeLaMar open. ‘Een enorme klus. Waar we geen seconde spijt van hebben gehad, en nog steeds niet hebben’, aldus het echtpaar uit de premier league van het cultuurmecenaat in Nederland.

Onlangs verscheen 80 jaar DeLaMar, een bijzonder boek: rood, hardcover, circa 30 bij 25 centimeter, 271 pagina’s en met pakkend beeld. In opdracht van Joop en Janine van den Ende zijn tekst en redactie verzorgd door Ronald Ockhuysen, directeur van de VandenEnde Foundation. Dat is het in 2001 opgerichte particuliere cultuurfonds dat wil bijdragen aan het sterker maken van het culturele klimaat in Nederland, ‘zodat jongeren opgroeien in een samenleving waarin belangstelling voor kunst en cultuur vanzelfsprekend is’.

Huisregels

De uitgangspunten van de in 2010 geopende nieuwsbouw van het theater zijn nog steeds geldig. Het aanbod – (muziek)theater, cabaret en toneel – is bedoeld voor een breed publiek dat volgens de huisregels van Joop en Janine van den Ende goed en gastvrij moet worden ontvangen in een theater dat tot in de puntjes is verzorgd. Ook overdag, als er congressen zijn of kennissessies van bedrijven. Het moet gezegd: ook het jubileumboek is tot in de puntje verzorgd. Met kleurrijke affiches, cijfers en premières in de afgelopen vijftien jaar en meer.

In hun woord vooraf schetsen Joop en Janine van den Ende het historisch perspectief. Na de Tweede Wereldoorlog vestigden Piet Grossouw en Fien de la Mar in een oude school het provisorische theater De la Mar. Hun initiatief werd verder ontwikkeld door Wim Sonneveld, Paul Kijzer en Piet Meerburg. Zij legden de basis voor een succesvol theater waar ‘vrije producenten’ (lees: producenten die zonder subsidie werken) de ruimte kregen om hun werk te presenteren, naast cabaretiers en toneelgezelschappen die er optraden.

Na hoofdstukken over de voorgeschiedenis (‘De droom van Fien’ en ‘In verval’) is veel aandacht besteed aan de nieuwbouw van DeLaMar. Want hoe bouw je op de ruimte van ‘een postzegel’ een theater met twee zalen, toiletten, een garderobe, kassa’s, foyers, een restaurant, kleedkamers, kantoren en een artiestenfoyer? Ook voor het fotokatern ‘Oud en Nieuw’ van Erik Klein Woltering is veel ruimte vrijgemaakt. Hij brengt verrassend in beeld hoe DeLaMar is getransformeerd en ook weer niet.

80 jaar DeLaMar belicht een bewogen theatergeschiedenis. Van oudejaarsconferences, klassiek toneel, musicals, politiek geëngageerde voorstellingen tot rouwdiensten. Met vele premières en miljoenen bezoekers in al die jaren. Het is een ode aan het theater, het gebouw en zijn geschiedenis. Het echtpaar Van den Ende wil met dit boek bovenal het publiek eren: ‘We willen de toeschouwers bedanken voor dat ze al die jaren zijn gekomen en tot op de dag van vandaag in de rij staan voor een avond in DeLaMar.’

Authenticiteit

En de (digitale) toekomst? Tegenwoordig kijkt bijna iedereen op telefoonschermen en krijgt kunstmatige intelligentie steeds meer invloed. Van enige bronnenkritiek is nauwelijks sprake. ‘Toch denken we dat deze digitale werkelijkheid een kunstenaar op een podium, die iets persoonlijks vertelt, die zingt of danst, misschien wel van meer waarde is dan voorheen’, aldus Joop en Janine van den Ende. ‘Echte mensen. Die iets te vertellen hebben. Daar kan geen briljante robot of avatar tegenop.’

Verderop wordt de natuurkundige Robbert Dijkgraaf geciteerd over het fenomeen theater. ‘Een plek waar kennis, zelfrelativering, en confrontatie met het onbekende de grondstof zijn voor nieuwe gedachten.’ Dat komt volgens hem doordat we in het theater mensen zien die we normaal niet tegenkomen, ‘of doordat we er in een lachspiegel kijken – en zodoende iets meer begrijpen van ons eigen gestuntel.’ De slotwoorden van het boek typeren theaterbezoek treffend: ‘Het is leven zonder swipen, scrollen en doorklikken. Het is de wereld in alle vrijheid onderzoeken.’

Ronald Ockhuysen, 80 jaar DeLaMar, uitgeverij Nijgh & van Ditmar, 2025, fraai vormgegeven door Marinka Reuten.