De klassieke Cuypersbibliotheek ofwel de Rijksmuseum Research Library is een hoge ruimte die vier verdiepingen telt. In de bibliotheek en de bijbehorende depots huizen in totaal meer dan een half miljoen boeken. Er worden al honderd jaar onafgebroken publicaties gecollectioneerd die van ver of nabij te maken hebben met verschillende collecties en de werking van het museum. Zo geeft het Rijksmuseum mede vorm aan het publieke geheugen en het maatschappelijk debat.

Alex Alsemgeest (1980) is sinds 2021 conservator bibliotheek-collecties bij de afdeling Research Services. Hij studeerde geschiedenis in Rotterdam en Book and Digital Media Studies in Leiden. Voor zijn aanstelling bij het Rijksmuseum was Alsemgeest onder meer werkzaam bij de Koninklijke Bibliotheek, de Universiteit van Uppsala en Trinity College in Dublin.

Hoe wordt de bibliotheek door bezoekers ervaren?

‘De monumentale bibliotheek – te zien vanaf het balkon op de tweede verdieping – is een goed bewaard geheim. Deze bijna sacrale ruimte met haar sterke beeldtaal roept bij bezoekers een gevoel op van respect en waardering. Hier daalt kennis van eeuwen op de bezoeker neer. Onze uitdaging in de komende tijd is om het verhaal van de bibliotheek nog beter te vertellen, zowel de diensten die het levert ter ondersteuning van het wetenschappelijk onderzoek, als de collecties die het verzamelt. Intussen is het voor mij een voorrecht om te werken in een van de belangrijkste kunstbibliotheken ter wereld.’

Wat gebeurt er achter de schermen?

‘Dat varieert van het selecteren, bestellen en catalogiseren van de boeken en tijdschriften (zowel gedrukt als digitaal), tot het beheren van het bibliotheeksysteem en alle andere collectiesystemen, tot als conservator zelf onderzoek doen en publiceren. Ruim 80% van de totale fysieke collectie van het Rijksmuseum – objecten en boeken – kan op afspraak gratis worden geraadpleegd in de studie- en leeszaal.’

En de depots?

‘Eén bevindt zich onder het hoofdgebouw van het Rijksmuseum. Daar worden de nieuwe publicaties, de veilingcatalogi en de bijzondere collecties van de bibliotheek bewaard in beveiligde, geklimatiseerde depots. Het andere, externe depot – in Amsterdam-Noord – huisvest het grootste deel van onze collectie samen met die van het Eye Filmmuseum. Met beide depots kunnen we circa 25 jaar vooruit.’

Het gesprek komt op de topstukken van de bibliotheek. Er zijn er genoeg. Wat te denken van het befaamde en invloedrijke ‘schilder-boeck’ van Karel Manders uit 1604. Het is het eerste overzicht van Nederlandse schilders uit de vijftiende en zestiende eeuw. Ook bijzonder: een collectie boeken afkomstig uit Nova Zembla. Ze waren ingevroren in het ijs op de plaats waar Het Behouden Huys stond, geconserveerd en nu in de collectie van het Rijksmuseum.

En dan een interessant staaltje parlementaire geschiedenis. Dit betreft negentiende-eeuwse pamfletten over de afschaffing van de slavernij, afkomstig uit de bibliotheek van de Tweede Kamer. Ze lagen in de tijd van Thorbecke, samen met boeken over dit onderwerp, op de leestafel van de parlementariërs. Ze hebben stellig bijgedragen aan de het debat en de besluitvorming over de afschaffing van de slavernij.

Wat is een aansprekend voorbeeld van een vrij recente aanwinst?

‘Dat is een zeventiende-eeuwse editie van het Nieuwe Testament in een band van opengewerkt, verguld zilver op groen fluweel. Wereldwijd zijn slechts een handvol van zulke bijbels uit de tweede helft van die eeuw bekend. De band is uitzonderlijk goed bewaard en rijk versierd met bloemmotieven en een gekroond spiegelmonogram.’

‘De bijbel behoorde toe aan Anna Elisabeth van der Capellen tot den Pol, dochter van de bekende patriot Joan Derk van der Capellen tot den Pol, schrijver van het beruchte pamflet Aan het volk van Nederland. Deze aanwinst is verworven dankzij het Gerard Leeu Fonds en een particuliere donateur.’

Tot slot

Het zien van deze objecten doet denken aan de ‘historische sensatie’ van Huizinga: de suggestie van een directe aanraking met een verleden werkelijkheid. Bij deze ervaring gaat het volgens de vermaarde historicus om een ‘onmiddellijk contact met het verleden’, dat plotseling kan ontvlammen vanuit een eenvoudig detail, bij het lezen van een oude notariële akte. En dus ook bij het aanschouwen van een zeventiende-eeuwse editie van het Nieuwe Testament.

https://www.rijksmuseum.nl/nl

In het decembermagazine van Wereld van Filantropie verschijnt een vervolgartikel over de bibliotheek waarin zal worden ingegaan op enkele aanwinsten uit het jaar 2026.