De Middeleeuwen? Velen hebben slechts vage noties bij dit uitgestrekte tijdvak, in de schoolboekjes ingeklemd tussen enerzijds Griekenland en Rome en anderzijds de nieuwe tijd met de Renaissance en de Reformatie. Toch vormden de Middeleeuwen in het historisch proces van het Westen een stuwende kracht in de ‘pelgrimstocht der mensheid’ – refererend aan een titel van een bekende geïllustreerde wereldgeschiedenis uit de jaren veertig.

De Middeleeuwse maatschappij kende drie onderling vergroeide wortels: die van de antieke beschaving, die van de christelijke godsdienst en die van de Germaanse tradities. Het was de tijd van Karel de Grote, de kruistochten, de gotische kathedralen, de kastelen van de adel en de indrukwekkende stad- en gildehuizen van de derde stand. Een tijd waarin de rijken aan de touwtjes trokken en verder alles kleinschalig en armoedig leek.

Achterhaald beeld

Deze essaybundel komt op een moment dat uit onderzoek van archeologen en geschiedbeoefenaars blijkt dat de vroegmiddeleeuwse samenleving in Europa een bredere sociale horizon had dan gedacht. Het beeld dat alleen vorsten, edelen en geestelijken in deze hiërarchisch georganiseerde eeuwen hun blik wisten te verruimen is onjuist. De agrarische stand bijvoorbeeld, beschikte over een bredere blik dan gedacht. Heel Europa was met elkaar verbonden.

Het Ministerie van Middeleeuwse Zaken onderzoekt aan de hand van toegankelijke essays hoe middeleeuwse inzichten ons kunnen helpen bij het vormgeven van ‘een veerkrachtige en duurzame samenleving’. Achter de publicatie zit een groep wetenschappers verbonden aan Nederlandse en Vlaamse universiteiten. Ze zijn gespecialiseerd in de geschiedenis, literatuur en cultuur van de Lage Landen vóór 1600.

Veilige seks

Het boek bestaat uit veertien essays. De titels van de uiteenlopende opstellen prikkelen de nieuwsgierigheid. Wat bijvoorbeeld te denken van ‘Vrijheid van meningsuiting in balans. Middeleeuwse waarheidssprekers en kritiek op de macht’. Of: ‘Conflictbeheersing. Navigeer conflicten als een Hanzestedeling’. En deze: ‘Toen consent nog romantisch was. Sociaal veilige seks volgens het Antwerps Liedboek’.

Het moge duidelijk zijn dat het Ministerie van Middeleeuwse Zaken geen echt ministerie is, maar een denktank van Nederlandse en Vlaamse wetenschappers. De bijdragen over middeleeuwse inzichten moeten een brede doelgroep – burgers, beleidsmakers, wetenschappers, juristen, politici, economen, docenten, jongerenwerkers en opvoeders – nieuwe perspectieven bieden op fundamentele vraagstukken over samenleving en ecologie.

Kritische geluiden

In het essay ‘Vrijheid van meningsuiting in balans’, geschreven door Martine Veldhuizen, lezen we hoe moedige mensen eertijds kritisch durfden te spreken; zij stonden bekend als ‘waarheidssprekers’. Deze personen wisten machthebbers ter verantwoording te roepen, ook onder grote druk. Het risico op persoonlijke en professionele gevolgen, weerhield waarheidssprekers er niet van om misstanden bloot te leggen en machtsmisbruik aan te kaarten.

Veldhuizen, universitair docent in Utrecht, onderzoekt hoe middeleeuwse teksten ons denken over recht en spreken beïnvloeden. De rol van de waarheidsspreker als personage in een middeleeuws exempel vindt een precedent in het Griekse concept van parrhesia, het vrijmoedig en zonder terughoudendheid uitspreken van de waarheid. In de Atheense samenleving werd parrhesia gezien als een belangrijke deugd, essentieel voor politieke en morele correctie.

Ongemakkelijke boodschappen

Klokkenluiders, onderzoeksjournalisten, activisten en satirici verdienen niet alleen juridische bescherming, maar ook de sociale ruimte om gehoord te worden. Wie waarheidsgetrouw en met goede intenties spreekt, moet juist ook worden gehoord als de boodschap ongemakkelijk is. Dit besef, geworteld in klassieke en middeleeuwse tradities, benadrukt dat waarheidsspreken een rol is die bedachtzaam vervuld moet worden, niet een onbeperkt recht om te spreken.

Wie spreekt, draagt verantwoordelijkheid, lezen we – niet alleen voor wat er gezegd wordt, maar ook voor hoe en wanneer. Dit geldt voor iedereen die deelneemt aan het publieke debat, van burgers op sociale media tot beleidsmakers en experts. Vrijheid van meningsuiting bloeit daar waar spreken en luisteren in balans zijn. Kom daar eens om in de huidige zapcultuur waarin slow reading en schermvrij lezen uitzonderingen lijken te zijn geworden.

Vooruitstrevende visies

Lieke Smits, gespecialiseerd in de kunstgeschiedenis en religieuze cultuur van de laatmiddeleeuwse Lage Landen in Leiden, is betrokken bij een project over gebedenboeken. Om middeleeuwse inzichten naar de huidige praktijk te vertalen gaat ze te rade bij een middeleeuws fenomeen: het gildesysteem dat niet alleen het werkende leven van ambachtslieden, maar ook het sociale, religieuze en politieke leven vormgaf. De gilden speelden een belangrijke rol in het denken van de negentiende-eeuwse socialistische schrijver en ontwerper William Morris.

Zijn ontwerpbedrijf liet zich inspireren door zowel de ambachtsmethoden als de stijl van de Middeleeuwen. Het bedrijf omvatte ook de Kelmscott Press met boeken naar het voorbeeld van laatmiddeleeuwse drukken. Beide activiteiten waren een belangrijke onderdeel van de zogeheten arts- en craftbeweging, een stroming in de decoratieve kunsten gestoeld de idealen die Morris zag in het middeleeuwse gildensysteem: sociale gelijkheid, plezier en autonomie in het werk, de productie van hoogwaardige producten en harmonie tussen mens en natuur.

Eindige planeet

Met zijn ideeën over de samenhang tussen individuele handelingen van productie en consumptie en grotere economische en ecologische systemen wordt Morris bovendien gezien als een voorloper van de huidige Degrowth-beweging. Een beweging gericht op het idee dat ongebreidelde economische groei op een eindige planeet niet haalbaar is en dat welzijn boven welvaart zou moeten gaan. Resumerend: de dialoog met het Middeleeuws verleden lijkt een duurzame plaats in onze samenleving te verdienen.

Cécile de Morrée (red.), Het ministerie van Middeleeuwse Zaken. Inspirerende oplossingen voor de grote vraagstukken van nu (Amsterdam 2025). 

https://www.walburgpers.nl/nl/book/9789464566390/het-ministerie-van-middeleeuwse-zaken